Tabiatüstü özellikler gösteren kahramanların hayatlarının ve olayların anlatıldığı hikâyelere "efsane" denir.
Hayal gücünün ürünü olarak ortaya çıkan efsaneler için dilimizde değişik isimler kullanılmıştır. Arapçadan geçen "usture"; Farsçadan geçen "fesane","efsane"; Yunancadan geçen "mit" , "mitos" sözcükleri bu hikâyelere ad olarak verilmiştir.
Bugün,ilk devirlerden zamanımıza kadar ortaya çıkmış efsaneleri araştıran disiplin veya bilim dalına "esatir" veya "mitoloji" denmektedir.
Eski dönemlerde tabiat olaylarının nedenlerini bilmeyen insanlar bu olayları açıklama gereği hissetmiştir. İnsanın nereden gelip nereye gittiği,yıldızların hareketleri denizin yükselmesi,şimşeklerin çakması,gök gürültüsü,yağmurun yağması gibi pek çok olayı insanlar kendilerine göre yorumlamaya çalışmışlardır.
Ayrıca hayvan,bitki,toprak,orman,dağ,ateş,mamden gibi canlı cansız varlıkların nasıl meydana geldiği merak edilmiş,bu merak giderilmek istenmiştir.
Bu süreç; insanların kendi ruhlarını,anlayışlarını,düşünce biçimlerini,yaşam tarzlarını dış dünyaya ve kendileri dışındaki varlıklara yansıtmalarından ibaret olan düşünce tarzını doğurmuştur.
İnsanlar bu düşünce tarzının bir sonucu olarak "Tanrı,ruh,melek,kıyamet,cin,peri,gök,yer,dağ,su,yağmur" gibi üstün saydıkları ve önem verdikleri maddi-manevi kavramlar hakkında onları kişileştirme ve konuşturma yoluyla bir takım hikâyeler üretmişlerdir.
Efsane özelliği kazanan bu hikâyeler,toplumların ortal malı olmuştur. Onların inançlarını yansıtmaktadır ve sözlü şekilde nesilden nesle aktarılmıştır.
Ancak semavî dinlerin gelmesi ve yayılması,bilimin ilerlemesi,ekonominin gelişmesi,ticaretin yaygınlaşması,coğrafii keşifler gibi dünyayı değiştirici ve dönüştürücü süreçler sonunda insanlar merak ettikleri pek çok sorunun cevabını bulmuşlardor.
Bu bağlamda efsanelerde de değişiklikler olmuştur.
Özellikle sevilen toplum önderleri,din adamları etrafında hep iyiliği yücelten ve o insanın faziletlerini anlatan hikâyeler ortaya çıkmaya başlamıştır. "Menkabe (menkıbe) " de denen bu efsaneler yazılı olarak günümüze kadar ulaşmıştır.
|
Türk Edebiyatında Efsanelerde kahramanlık,fedakârlık,cesaret,ahlâki davranışlar,sosyal düzene bağlılık,Allah'ın kudretine îman,doğruluk,cömertlik,samimiyet gibi konular yer alır. "Genç Osman,Boş Beşik,Çakıcı Efe,Çoban Çeşmesi,Gelin Kaya,Cennet Dağı,Kan Kuyusu,Yusufçuk Kuşu" gibi efsaneler halk arasında asırlardır söylenmektedir.
Aşağıdaki örnek, "Altay Efsanesine Göre Yerin Yaratılışı (Yerding Pütkeni)" adlı efsaneden alınmıştır.
Yerding Pütkeni (Altay Efsanesine Göre Yerin Yaradılışı)
Evvelce ancak su vardı; yer, gök, ay ve güneş yoktu. Tanrı (Kuday) ile bir 'kişi' vardı. Bunlar kara kaz şekline girip su üzerinde uçuyorlardı. Tanrı hiçbir şey düşünmüyordu. 'Kişi' rüzgâr çıkarıp suyu dalgalandırdı ve Tanrı'nın yüzüne su serpti. Bu 'kişi' kendisinin Tanrı'dan büyük olduğunu sandı ve suyun içine dalıverdi. Su içinde boğulacak oldu; "Tanrı, bana yardım et" diye bağırmaya başladı. Tanrı "yukarı çık!" dedi, o da sudan çıkıverdi. Tanrı şöyle buyurdu: "Sağlam bir taş olsun!" suyun dibinden bir taş çıktı. Tanrı ile 'kişi taşın üzerine oturdular. Tanrı 'kişi'ye: "Suya dal, oradan toprak çıkar!" dedi. Kişi suyun dibinden toprak çıkarıp Tanrı'ya verdi. Tanrı bu toprağı suyun üzerine atarak "yer olsun (yer bütsün)!" dedi...
|
|
.jpg)
