Fütürizm (gelecekçilik)
20 şubat 1909 da fransız gazetesi le figaro, italyan şairi emilio filippo tommaso marinetti nin (1876-1944) bir manifestosunu yayınladı. bu olay fütürizmin başlangıcı olarak kabul edilir.
fütürizm (gelecekçilik) sözcüğü hemen dikkatleri çekmiş, marinetti nin her türlü geleneğe karşı gelen manifestosu sanat çevrelerinde olay yaratmıştı. marinetti, manifesto suna bir otomobilin güzelliğini anlatarak başlamış, sonunda 11 maddede topladığı düşünceleri ile eski olan herşeye savaş açmıştı. cüret, tehlike, enerji, başkaldırı ve mücadele fütürizmin estetiğinin temelinde yatıyordu. 4.maddede marinetti şöyle diyordu: "dünyanın güzelliği yeni bir güzellik türüyle, hızın güzelliği ile zenginleşmiştir. bir yarış otomobili samothrace zaferi heykelinden çok daha güzeldir." şair marinetti nin etrafında toplanan bazı italyan sanatçıları ikinci kez 1910 da sanatlarını ayrıntılı olarak anlatan bir manifesto daha yayınladılar. bu sanatçılar, carlo carra (1881-1966), umberto boccioni (1882-1916) ve luigi russolo (1885-1947) ve topluluğa sonradan katılan gino severini (1883-1966) ve giacomo balla (187l-1958) fütürizmin en önemli sözcüleriydi.
fütürizm, gerek biçim gerek içeriğinde çağdaş teknoloji, endüstri ve kentleşmenin simgelerini kullanmıştı. renk karşıtları resimde sistematik bir yöntemle uygulanıyordu. bunun yanı sıra, hız, karşıtlık, mücadele, gerginlik, devinim gibi nitelikleri yücelten fütürizm, resim ve heykelde de bunları özümleyen biçim ve içerikler kullanıyordu. carlo carra nın "anarşist galli nin cenazesi" adlı tablosu devingen bir zaman ve mekan yaşantısını, birbirini kesen çizgiler, üst üste gelen biçimler, ışık ve gölge karşıtlıkları, kalabalık bir kompozisyon ve kırmızı, siyah, sarı, mavi gibi karşıt renklerle vermeye çalışıyordu. giacomo balla nın "zincirli köpeğin dinamizmi" adlı tablosu ise sahibinin yanında yürüyen köpeğin hareketini verebilmek için onun hareket eden bacaklarını birkaç kere yan yana resmetmişti. umberto boccioni nin "mekan içinde bir şişe nin dağılımı" adlı heykeli birbirinden çıkıp, birbirine akan, yumuşak eğrili biçimlerle mekan içinde görsel bir hareket yaratıyordu.
fütüristler için endüstrileşmenin neden olduğu kalabalık kent yaşamı bir esin kaynağıydı. umberto boccioni, "bir sokağın güçleri" gibi resimlerinde trafik hareketini, dumanları, kalabalığı, resim tualinin yüzeyinde birbirini izleyen, birbirini kesen çizgi, renk ve biçimlerle anlatıyordu. fabrika, araba egzosi, trafik, istasyon ve kalabalığın hareketi en çok kullanılan konulardı. umberto boccioni nin 1910 tarihli "milan galerisinde kavga" adlı resmi alabildiğine uzanan bir mekan içinde ışığa karşı çizilmiş koyu siluetlerle zaman ve mekan hareketini işliyordu. fütüristler resimlerinde yazı ve grafik öğeler de kullandılar. bunlar bir yandan mekanik semboller oluştururken, öte yandan geleneksel ve romantik resimleme türlerine karşı çıkışın ifadeleriydi.
grafik ve yazı karakterleri, ressamlarda olduğundan çok fütürist edebiyatta önem kazanmıştı. marinetti gibi şairler değişik yazı karakterlerini bir sayfa üzerinde düzenleyerek şiir yazıyorlardı. marinetti nin "akşamleyin, yatağına uzanarak, cephedeki topçu sevgilisinin mektubunu tekrar okudu" adlı şiiri, çarpıtılmış, büyütülmüş karakterlerin, el yazıları ve karalamalarla bir araya getirildiği grafik bir kompozisyondan ibaretti. marinetti 1912 de bir de fütürist edebiyatın teknik manifesto sunu yayınlamış, cümle yapısının, mantıksal dil kurgularının yok edilmesi gerektiğini ileri sürmüş, ancak dilin özgürlük kazanmasıyla insanların düş gücünün gelişeceğini savunmuştu.
edebiyat alanında büyük bir yaratıcılık gösteremeyen fütürizm, yine de yenilikçi felsefesi ile italya ve fransa da öncü bir güç yaratmıştı. eski edebiyatın lirik ve duygusal yönünü tümüyle yok etmek isteyen fütürist yazarlar giderek toplumsal ve politik değerlerle daha çok ilgilenmeye başladılar. bu bakımdan fütüristlerin dada akımının gelişmesinde de önemli etkileri olduğu söylenebilir.
fütürizmin fransa daki etkileri guillaume apollinaire in 1913 te yayınladığı "karşı-gelenekçi fütürizm" manifestosunda görülebilir. rusya da fütürizmin edebiyat alanındaki etkisi iki yönde gelişmiştir. igor severyanin (1887-1942) tarafından kurulan ego-fütürizm XIX yy. etkilerinden kurtulamayan ritmik bir şiir türü yaratmıştır. ancak cubo-futurizm (kübik fütürizm) mayakovski (1893-1930) gibi büyük yazarların elinde önemli yapıtlar vermiştir. mayakovski, puşkin, tolstoy ve dostoyevski geleneğine karşı, yazarın kendi mantık ve gerçeklerini, kendine özgü bir kurguyu yaratmakta özgür olduğunu ileri sürmüştü.
fütürist resmin ilk büyük sergisi 1911 de milano da yapılmıştı. paris te 1912 deki büyük bir karma sergi, fütürist resim ve heykelin avrupa içinde tanınmasına neden oldu. bundan sonra hollanda, ingiltere ve almanya da büyük fütürist sergileri yer aldı. boccioni 1912 de "plastik devinim, adale devinimi" gibi isimler verdiği heykellerini paris te sergileyerek büyük bir olay yarattı. severini 1913 te londra da büyük bir sergi açtı. ancak, 1914 e doğru fütüristler giderek güçlerini yitirdiler ve savaşın başlaması ile etkinlikleri sona erdi. boccioni nin 1916 da savaşta ölmesi, diğer fütüristlerin dağılması bu akımı sona erdirmekle birlikte, fütürizm sonradan gelecek sanatçılara, tasarımcı ve mimarlara oldukça yeni bir esin kaynağı olacaktı.
XX. yüzyılda avrupa da gelişmekte olan yeni sınai tasarım kavramlarınını, makineyle ilgili tavırların somutlaşmasında fütürizmin önemli rolü olmuştur. fütürist düşüncelerin yayılmasında etkisi olan sanatçılardan biri di mimar antonio sant elia dır (1888-1916). sant elia nın 1914 de tasarım çizimlerinin sergisi için yayınladığı bir yazı onun diğer fütüristler gibi eski üsluplara karşı olduğunu, teknoloji ve bilimden olabildiğince yararlanma gereğine inandığını gösteriyordu. sant elia nın büyük kent merkezleri, büyük kuleli, yüksek, geniş, adeta ideal bir makineyi anlatan bina tasarımları, ütopik ve ideal bir kent yaşamı önerdikleri kadar, çağdaş mimarinin estetik biçimi üzerinde de önemli kavramlar geliştiriyorlardı. birinci dünya savaşında öldüğünde sant elia mimarlığın büyük dahilerinden biri olarak tanınıyordu.
fütürizm bazen kübizmin bir gelişimi olarak yorumlanmıştır. bu yanılgı paris te yaşayan carra, boccioni, severini gibi ressamların kübizmi yakından tanımış olmalarından ve sanatlarında bazı kübist öğeleri kullanmalarından da kaynaklanmış olabilir. buna karşın carlo carra birçok yazısında kübizmle olan ayırımlarını dile getirmiştir; sanatsal özgürlüklerini her vesile ile vurgulayan italyan sanatçılar öfkeli yazılarında kübizmle ilişkileri olmadığını yazmışlardır.
1914 den sonra italya da egemen olan faşizm, fütürizmin siyasal uzantısı gibi yorumlandıysa da, fütürist sanatçıların, tüm mücadeleci kişiliklerine karşın faşizm ile ilgileri olmadığı söylenmelidir. italya nın XX. yüzyıl resmine katkısı 1914 de savaşın başlaması ve fütüristlerin dağılması ile sona erer. fütüristler, birinci dünya savaşına yol açan gerilim ve çatışmaları çağdaş toplumun ruh halinde ve yapısında çok daha önceden sezmiş ve bunu estetik bir bilinç haline getirmişlerdir.
Bu yazıya sadece sitemizin üyeleri yorum yapabilir
Tavsiye Et :
Özel Arama
|