İspanya Da Reformlar
ekonominin geriliği, ulusal birliğin sağlanamaması ve kilisenin devlet yönetimindeki ağırlığı, ispanya da anayasal bir düzenin yerleşmesini uzun süre geciktirdi.
ispanyol eğitimine getirdiği reformlarla ünlü olan francisco ferrer, londra da bulunduğu bir sırada barcelona da yapılan bir işçi gösterisinin baş sorumlusu olarak tutuklandıktan sonra 13 ekim 1909 günü kurşuna dizildi. olay avrupa nın her yerinde tepkiye yol açtı. bu haksız olaya liberaller, anarşistler ve sosyal demokratlar aynı şekilde karşı çıktılar. aslında ispanya da liberal düşüncenin ilk mahkumiyeti değildi bu.
XVIII. yüzyıldan başlayarak ingiltere ve fransa dan yayılan aydınlanma düşünceleri, XIX. yüzyıla gelindiğinde ispanya da da etkili olmaya başlamıştı. ancak avrupa nın geri ve yoksul yarımadasında nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan köylüler bütün bu etkiden uzak, mutlakiyetçi krallığın sadık destekçisi olmayı sürdürüyorlardı. kralın ikinci büyük desteği, ispanyol katolik kilisesiydi. ancak toprak soyluları, subaylar, belediye bürokratları, serbest meslek sahipleri ve yeni yetme sanayiciler gibi toplumda etkin bir konumu olan kesimler içinde liberal eğilimler de yaygınlık kazanmıştı. ispanya XIX. yüzyılı bu iki kamp arasında süren çatışmalarla, mutlakıyetçi krallara karşı liberal askerlerce girişilen isyanlarla, geçirecekti.
bunlardan ilki, rafael del riego tarafından bourbon hanedanından VII. ferdinand a karşı gerçekleştirildi. 1820 yılında, güney amerika daki ispanyol sömürgelerinde yayılan isyanı bastırmakla görevlendirilen bir birliği riego başkanlığında kolayca yönlendiren bir grup subay, başkaldırarak liberal bir meclis tarafından yapılmış olan 1812 anayasasını ilan etti. güney de başlayan isyan, hızla kuzey e yayıldı ve VII. ferdinand ın anayasayı kabul etmesiyle sonuçlandı. ancak liberalizmin yayılmasından çekinen fransa, ordusunu kralın yardımına yollayacak ve köylülerden gördüğü destekle 1823 te isyanın tümüyle bastırılmasını sağlayacaktı. bu senaryo, ufak değişikliklerle iberik yarımadasında sık sık yinelendi. taht kavgalarında rakipler, işlerine geldiği şekilde ya liberallerin ya da mutlakıyetçilerin destiğini aldılar. babası VII. ferdinand ın yaptığı yasa değişikliği sayesinde amcası don carlos yerine tahta geçen ısabella, amcasına ve kilise ye karşı liberaller arasından yandaş bulmak zorundaydı. meşrutiyet yanlısı olan ingiltere ve fransa dan maddi yardım alacaktı. bunlara karşın ısabella nın 1868 e kadar süren saltanıtı bir türlü istikrara kavuşamadı. dış yardımla canlanan ekonomi ve belirli yörelerdeki sanayileşme de herhang ibir çözüm getirmek yerine kargaşayı arttırdı.
ısabella nın tahttan indirilmesi üzerine italya dan getirilerek kral ilan edilen amadeo da durumu değiştiremedi. nihayet onun da çaresizlik içinde tahttan çekilmesi üzerine 1873 te "cortes" olarak anılan meclisteki radikal öğeler, cumhuriyet ilan ettiler, ülkedeki bölgeler arası ekonomik ve toplumsal dengesizlik, çeşitli yörelerle merkez arasındaki iletişimsizlik, hem cumhuriyet rejiminin hem de hedeflenen federalizmin başarısını büyük ölçüde engelledi. cumhuriyetin ömrü iki yıldan kısa oldu: yeni mutlakıyetçi bir akımın yol açtığı şiddet ve kargaşa bir yandan, I. enternasyonal in yaptığı sosyalist propaganda öteki yandan cumhuriyetçilerin giderek merkeziyetçi ve sıkı bir yönetime sığınmalarına yol açacaktı.
bu gelişme 1874 sonunda isabella nın oğlu alfonso nun (1857-1885) tahta çıkarılmasıyla noktalandı. elli yıl yürürlükte kalacak olan 1876 anayasasının ilanıyla ülke uzun süredir ilk kez bir istikrar dönemine girdi. yeni rejimin mimarı olan muhafazakar antonio canovas del castillo (1828-1897) ilk başbakanlık döneminde parlamentoya pek yer bırakmayan tek kişilik bir yönetime başvurduysa da, mutlakıyetçilik suçlamalır üzerine 1881 den başlayarak praxedes mateo sagasta önderliğinde toplanan liberallerle değişimli olarak iktidarı paylaşmayı bildi. bu sayede XII. alfonso nun ölümünden sonra yerine oğlunun XIII. alfonso (1886-1941) olarak geçişi de pürüzsüz bir şekilde gerçekleşti.
istikrar döneminde liberalizmin elde ettiği kazanımlar çok önemliydi. XII. alfonso döneminde başlayan reformlar, ölümünden sonra bebek yaştaki oğluna naiplik eden kraliçe II. maria cristina nın ilk beş yıllık yönetimi boyunca da sürdü. dinsel kurallarda yumuşama, yeni medeni yasa, genel oy hakkı, jüri yargılaması, dernek kurma özgürlüğü ve basına getirilen göreli özgürlük gibi reformlar hep bu dönemde gerçekleşti. aynı tarihlerde sosyalizm ve anarşizm akımları da ispanya topraklarında etkinlik kazanmaya başlamıştı. güneydeki yoksul köylüler arasında rus anarşisti bakunin in görüşleri yayılırken, kuzeydeki daha sanayileşmiş yörelerde fransa dan gelen anarko-sendikalist ve sosyalist eğilimler yandaş kazandı. ilk önemli grevler 1890 lı yıllarda bu bölgelerde yer aldı.
ispanya nın 1898 de amerika ile tutuştuğu savaşlarda küba, porto riko ve filipinler gibi afrika dışındaki son sömürgelerini de yitirmesi, genel huzursuzluğu arttırdığı ve ayrılıkçı hareketlere hız verdiği gibi, bourbon hanedanının saygınlığını ve gücünü de iyice düşürdü. sayayileşmiş kuzey ile tarımsal güney arasındaki çatışma, yöresel ve dinsel çekişmeler, işçi eylemleri ve tarım kesiminde artan yoksullaşma iyice su yüzüne çıktı. bu gelişmeler XIII. alfonso nun giderek orduya daha fazla dayanmasına ve diktacı bir yönetime başvurmasına yol açtı. bu dönemde toplumsal kargaşanın ve düğün gününden başlayarak krala yapılan suikast girişimlerinin ardı arkası kesilmeyecekti.
1909 un temmuz unda fas taki ispanyol bölgesine saldıran rıfi kabilesinin ispanyol birliklerini bozguna uğratması, yarımadadaki çalkantıları doruk noktaya getirdi. savunma bakanlığının bu yenilgi üzerine yeni bir deniz aşırı birlik kurmak amacıyla askere alma önergesi vermesi, büyük bir tepkiyle karşılaştı: barcelona da başlayan grev giderek rejimi hedef alan bir harekete dönüştü. dönemin başbakanı antonio mauray montaner in (1853-1925) 28 temmuzda sıkıyönetim ilan etmesiyle birlikte yoğun bir baskı ve tutuklama dalgası geldi. işte bunun kurbanlarından biri francisco ferrer olacaktı. tüm avrupa da, din dışı eğitimi savunan ve ispanya daki laik okulların kurucusu olarak tanınan ferrer, askeri mahkemede yargılanarak kurşuna dizildi. olay tüm avrupa da tepki yarattı. liberallerin bu idamı şiddetle kınamaları ve hükümete saldırmaları, fas taki yenilgiyle zaten yıpranmış olan maura nın istifasına yol açtı.
maura dan sonra çok kısa süren moret döneminin ardından liberal görüşleriyle ünlü jose canalejas y mendez başbakan oldu. kilisenin yasal sınırlar içinde çalışmasını sağlamak gibi oldukça zor bir işe girişen canalejas ın dönemi de kargaşa içinde geçti. fransa nın fas ta ispanya aleyhine girişimleri bu durumu daha da pekiştirdi. almanya nın kuzey afrika ya ilişkin haklar iddia etmesiyle 1911 temmuzunda ortaya çıkan bunalım her ne kadar ispanya ile fransa nın kapışmasını önlediyse de, sonuçta vardıkları anlaşma, ispanya nın yeniden toprak kaybetmesine yol açacaktı.
Bu yazıya sadece sitemizin üyeleri yorum yapabilir
Tavsiye Et :
Özel Arama
