Sözcüklerde Anlam Kaymaları (1)

12 / 10 / 2007  Cuma tarihinde Erturan Elmas tarafından eklendi, 2520 kez okundu...

“Kullandığımız sözcükler bizim gibi canlı varlıklardır. Doğarlar, yaşarlar ve ölürler. Biz insanlar nasıl ki yaşadıkça görüntü, fikir, duygu olarak değişiyorsak kelimelerde de bazı değişmeler görüyoruz. Ben bu değişmeleri anlam kayması olarak adlandırıyorum.Anlam kaymalarını beş grupta toplayabiliriz: Anlam daralması, anlam iyileşmesi, anlam kötü...”

Okuyucu Puanı ;

• 1
• 2
• 3
• 4
• 5

Sözcüklerde Anlam Kaymaları (1)

Kullandığımız sözcükler bizim gibi canlı varlıklardır. Doğarlar, yaşarlar ve ölürler. Biz insanlar nasıl ki yaşadıkça görüntü, fikir, duygu olarak değişiyorsak kelimelerde de bazı değişmeler görüyoruz. Ben bu değişmeleri anlam kayması olarak adlandırıyorum.

Anlam kaymalarını beş grupta toplayabiliriz: Anlam daralması, anlam iyileşmesi, anlam kötüleşmesi, anlam genelleşmesi ve anlam genişlemesi.

Anlam daralması; geçmişte birden fazla anlamı olan kelimelerin zamanla mevcut anlamlarından birini veya daha fazlasını yitirmesidir. Meselâ Göktürk Yazıtlarında geçen “Tengri teg tengride bolmış Türk Bilge Kagan” sözü “Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağan” anlamındadır. Bu cümlede “tengri” sözcüğü önce bugünkü anlamıyla “tanrı” sonra da “gök” anlamında
kullanılmıştır. Bu sözcük günümüzde “gök” anlamını yitirmiştir; yani “tengri” kelimesi 21. asırda ses değişikliğine ve anlam daralmasına uğrayarak yaşamaktadır.

Ben çocukluğumda karpuza karpuz demezdim. “Anne, babam bostan almış.” derdim. Benimle yaşıt olanlar çok iyi bilir. Eskiden “bostan” kelimesi “sebze ekilen yer” ve “kavun, karpuz” anlamında kullanılırdı. Günümüzde anlam daralmasına uğrayarak sadece “sebze ekilen yer” anlamı taşır.

Yunus Emre bir şiirinde: “Derviş donun donandım / Yola baktım utandım “ diyor. O devirlerde don kelimesi “elbise, giyim kuşamın tümü” anlamındaydı. Günümüzde ise “iç çamaşırı” anlamına gelecek şekilde anlam kaymasına, başka bir deyişle anlam daralmasına uğramıştır. Bunlar gibi daha onlarca örnek verebiliriz.

Anlam iyileşmesi ise eskiden kötü, ürkütücü bir anlamı olan sözcüğün günümüzde iyi bir anlam ifade etmesidir. “Yavuz hırsız ev sahibini bastırır.” Atasözünü bilmeyen yoktur. Bu sözdeki “yavuz”un anlamı “şirret, kötü, kavgacı”dır. Bu sözcük günümüzde “yaman, iyi huylu, yakışıklı, yiğit” gibi anlamlara gelecek şekilde, anlam iyileşmesine uğrayarak yaşamaktadır.

Çok ilginç bir örnek de mareşal sözcüğüdür. Bu sözcük Fransızcada “at bakıcısı, nalbant, seyis” gibi anlamlara gelirken, zamanla başka dillere geçerek “ordudaki en büyük rütbe” anlamını kazanmıştır.

Yunus bir dizesinde “Çok emgekler çektim” diyor. Bu dizedeki emgek “sıkıntı, eziyet, çile” anlamındadır. “Emgek” sözcüğü günümüzde hem ses değişikliğiyle “emek” olmuş, hem de anlam iyileşmesiyle “özenli ve verimli çalışma” anlamı kazanmıştır.

(Devamı var)